www.HeinantonvanderHeijden.nl

3 augustus 2017

Harmonia mundi

De werkelijkheid achterhaalt de fictie. Nadat ik gisteren schreef over de dood van Jeanne Moreau die in 'Waar ze was' nog volop leefde, daar moet ik nu het einde melden van de fameuze boekhandel Harmonia Mundi in Arles. Ook die speelt in 'Waar ze was' voor hoofdpersoon Leon Huet een belangrijke rol: 'Tegenover de Espace van Gogh, aan de overkant van de Rue du President Wilson, zetelt al zolang ik hier kom boekhandel Harmonia Mundi. Eigenlijk is Harmonia veel meer dan een boekhandel alleen. Je kunt er buitenlandse kranten krijgen en ze hebben een uitgebreide afdeling met cd's die het hele scala beslaan tussen middeleeuwse koralen en free-style jazz. Ook kun je er dvd's kopen: elk jaar vind ik er wel iets waar ik al tijden naar op zoek was zonder dat ik dat wist. De enige film van Godard die nog ontbrak in mijn eigen collectie. Een net uitgebrachte box met het werk van een bijna vergeten regisseur van de nouvelle vague.' (p. 189). Maar toen ik een paar weken geleden weer in Arles was, stond ik ineens voor een lege winkel. Op de gevelpui was nog vaag de naam van de boekhandel te lezen, maar binnen was geen boek, krant of dvd meer te bekennen. IJverige werklieden legden de laatste hand aan de inrichting van een gloednieuw cafe/koffieshop, maar 'Waar ze was' zal nooit te pronk liggen in de etalage van Harmonia Mundi.


2 augustus 2017

Jeanne Moreau 1928-2017

In 'Waar ze was' bespreekt Leon Huet, hoofdpersonage van de roman en deskundige op het gebied van de Franse film, het werk van een aantal Franse actrices. Over Jeanne Moreau zegt hij: 'Van alle actrices die ik ken heeft niet Juliette Binoche maar Jeanne Moreau de meest verschillende gedaantes aangenomen. Uiteenlopende personages kunnen vertolken is natuurlijk een wezenskenmerk van alle vrouwen en mannen die hun leven lang acteren, maar het blijft verbazingwekkend dat de ongenaakbaar overspelige vrouw in 'Les Amants' en de oma van de modefotograaf uit 'Le temps qui beste' door een en dezelfde actrice worden gespeeld. Tussen de twee films ligt een verschil van bijna een halve eeuw. En het is bizar dat Jeanne Moreau die geboren werd in 1928 nog altijd leeft, terwijl Robine, hoewel 37 jaar jonger, er niet meer is." (p. 52-53). En nu, sinds begin deze week, is ook Jeanne Moreau er niet meer. Ze was de belichaming van het '1968-gevoel', en behalve de twee films die ik hierboven noemde wordt ook 'Jules et Jim' van Truffaut (terecht) beschouwd als een van haar drie mooiste. En ze heeft in interviews en in haar autobiografie een paar gedenkwaardige uitspraken gedaan: 'Ik ben geen pessimist en geen optimist. Je suis lucide.' En: 'Het leven dat je had is onbelangrijk. Wat telt is het leven dat je hebt.' En, misschien nog wel de meest tot nadenken stemmende: "Het lijden gaat voorbij, het geweten blijft.' Ik mis haar... .


29 maart 2017

Het Communistisch manifest als verboden vrucht

Boekenweek. Het thema van dit jaar is 'verboden vruchten' en, zoals te verwachten, springen de media erop af. Het VPRO tv-programma Boeken had vier schrijvers gevraagd te vertellen over welk boek voor hen op dit moment kon gelden als verboden vrucht. Nadat Christine Otten, Atte Jongstra en Maartje Wortel hun zegje hadden gedaan, kwam Gustaaf Peek met een verrassing. Het Communistisch manifest, in 1848 geschreven door Karl Marx en Friedrich Engels, was voor hem de grootste verboden vrucht van deze tijd. Het roept immers op tot revolutie, tot het omverwerpen van de heersende economische en politieke structuren. Het kapitalisme, lichtte Peek toe, is voor de meeste mensen zoiets vanzelfsprekends, zoiets natuurlijks, dat zij zich niet kunnen voorstellen dat een andere maatschappijvorm überhaupt mogelijk is. Presentator Jeroen van Kan wist er duidelijk geen raad mee. 'U wilt toch geen gewelddadige omwenteling?' vroeg hij onzeker. Peek hield het gezellig: 'laten we maar eens beginnen de maatschappij te veranderen,' zei hij, wijselijk in het midden latend of daar wel of geen geweld bij zou komen kijken. Maar de steen in de stilstaande vijver van de literatuur was gegooid. Gustaaf Peek had zijn nek uitgestoken: fantastisch!


8 januari 2017

De boeken van 2016

Weer een mooi leesjaar:
- Jonathan Frantzen, Zuiverheid
- Ger Verrips, Berlijns blauw
- Ger Verrips, De blauwe bruid
- F. Bordewijk, Rood paleis
- Nina Polak, We zullen niet te pletter slaan
- Basje Bender, Brussel
- Robert Anker, De vergever
- Herman Stevens, De onzichtbare vrouw
- Herman Brusselmans, Eddy en Poppy en Manon en Roy Harper
- Adriaan van Oord, Alles van waarde
- Hanna Bervoets, Ivanov
- Walter Goddijn, De liefdesmachine
- Esther Gerritsen, Broer
- Alfred Hayes, de prijs van de liefde
- H. Murakami, Mannen zonder vrouw
- Walter Goddijn, Hoe ik een beroemde Nederlander werd
- Marja Pruis, Zachte riten
- Pieter Waterdrinker, Poubelle
- Kristine Bilkau, De gelukkigen
- Gregoire Delacourt, Alles wat je ziet
- Adam Thirlwell, Luguber en lief
- Bert van der Veer, Een vrouw in 188 dagen
- Philip Their, Familie
- Patrick Modiano, De straat van de donkere winkels
- David Nicholls, Op een dag
- Laurent Binet, Hhhh
- Thomas van Aalten, Henry!
- Pauline Slot, Dood van een thrillerschrijfster
- David Nicholls, Wij
- Fernanda Torres, Einde
- David Nicholls, Kicken
- Laurent Binet, De zevende functie van taal
- R.A. Basart, De verzoening
- David Nicholls, Heftig
- Hans Hoenjet, De schlagerfilosoof
- Saskia de Coster, Wij en ik
- Herman Hesse, De steppenwolf
- H.M. van den Brink (samenst.) Nieuwe lusten
- Auke Hulst, Wolfsklem
- Ingrid Hoogervorst, Privédomein
- Guido van Heulendonk, Niemand uit België
- Atte Jongstra, Worst
- Ronald Giphart, Lieve
- Ingrid Hoogervorst, Spiegels
- Bart Koubaa, Een goede vriend
- Herman Brusselmans, De fouten
- Rob Verschure, Stromen die de zee niet vinden
- Marijke Schermer, Noodweer
- Gregoire Delcourt, De vier seizoenen van de zomer
- Leen Huet, Eenoog
- Leen Huet, Almanak

51 romans en verhalenbundels, met ook dit jaar veel Nederlandstalig werk. Toch heb ik dit jaar het meest genoten van drie romans uit andere landen: (1) 'Luguber en lief', van Adam Thirlwell, door de prachtige, poëtische en gedurfde stijl in een verhaal vol drugs en popcultuur; (2) 'Op een dag', van David Nicholls, juist een heel toegankelijk geschreven roman waarin op een originele manier de Werdegang van een liefdespaar wordt geschetst; uit elk jaar van hun samenzijn worden de gebeurtenissen van 1 dag in juli beschreven; (3) 'Einde', van de Braziliaanse schrijfster Fernanda Torres, waarin ze beschrijft hoe vijf met elkaar bevriende, oudere mannen successievelijk aan hun einde komen.
Zoals zo vaak leidt het lezen van één boek van een schrijver ertoe dat je meer van die auteur wilt lezen. Bij David Nicholls had dat het meeste succes; ik heb genoten van alle vier de romans die ik van hem las. Voor mij de ontdekking van 2016, hoewel zijn werk al lang in Nederlandse vertaling beschikbaar was.


1 januari 2016

De boeken van 2015

54 romans en verhalenbundels las of herlas ik in 2015, een aantal net nieuw, een aantal andere al langer geleden verschenen. De complete lijst:

- Jannah Loontjes, Misschien wel niet
- Jean-Philip Toussaint, Naakt
- Saskia de Coster, Dit is van mij
- Edzard Mik, Waar de zee begint
- Merijn de Boer, De nacht
- Patrick Modiano, De horizon
- Marte Kaan, Saboteren
- Marco Kamphuis, Aurore
- Ronald Giphart, Harem
- Marie Darrieussecq, Je moet veel van mannen houden
- Bregje Hofstede, De hemel boven Parijs
- Chretien Breukers, Lot
- Kees 't Hart, Teatro Olimpico
- Michel Houellebecq, De kaart en het gebied
- Milan Kundera, Het feest der onbeduidendheid
- Annette Zeelenberg, Hotel Zero
- Mensje van Keulen, De gelukkige
- Griet op de Beeck, Vele hemels boven de zevende
- Esther Naomi Perquin, Binnenkort in dit theater
- Leon Verdonschot, Alles van elkaar
- Michel Houellebecq, Onderworpen
- Herman Brusselmans, Eddy en Poppy en Manon
- Stephan Enter, Compassie
- Huub Beurskens, Wachten op een vriend
- Ben Lerner, 22.04
- Remco Campert, Gouden dagen
- Bernhard Schlink, De vrouw op de trap
- Hans Andreus, Denise
- Jeroen Brouwers, Zonsopgangen boven zee
- Annie Ernaux, Het voorval
- Jean Echenoz, Ik ben weg
- Lydia Salvayre, Nobele zielen
- Lydia Salvayre, De spreker
- Simone de Beauvoir, De mandarijnen
- Gerben Hellinga, Wintervlinder
- Ben Lerner, Vertrek van station Atocha
- Ian McEwan, Het kind in de tijd
- Jean Echenoz, Aan de piano
- Amelie Nothomb, Petronilla
- Wanda Reisel, Liefde tussen 5 en 7
- Marie Ndiaye, De tijd van het jaar
- Jean Echenoz, Ravel
- Desanne van Bredero, Vallende vorst
- Wil Boesten, Grond
- Ali Smith, Het een als het ander
- Nicolet Steemers, Tweedracht
- Sandro Veronesi, Zeldzame aarden
- J.C. Grondahl, Portret van een man
- Uwe Timm, Rood
- Das Mag, De tien (beste jonge schrijvers van Nederland)
- Uwe Timm, De macht van begeerte
- Marente de Moor, Gezellige verhalen
- Wytske Versteeg, Quarantaine
- Thomas Verbogt, als de winter voorbij is

Veel jonge Nederlandse schrijfsters, veel Fransen (zoals Echenoz), en een aantal gevestigde auteurs die hun sporen al eerder verdiend hadden (Veronesi, Grondahl, Brusselmans,Timm): een prachtig leesjaar!
Welke drie boeken bevielen me het best? Eerst de gebruikelijke disclaimers: appels en peren; geen criticus maar lezer; subjectief zonder dat dit erg is. Maar dan:

Op de derde plaats: Thomas Verbogt, Als de winter voorbij is. Wat je kunt doen met een, bewust, minimum aan plot en een maximum aan geserreerde emoties. Sleutelzin: het gaat niet om de werkelijkheid maar om de waarheid (en in de meeste romans zit te veel 'werkelijkheid' en te weinig 'waarheid'). Elk woord in deze autobiografische roman is goed gekozen en staat op de juiste plaats, en dat kwam ik nooit eerder tegen in een roman; het is een eis die meestal alleen aan korte verhalen wordt gesteld. Verbogts beste boek tot nu toe.

Op de tweede plaats: Simone de Beauvoir, De Mandarijnen. Na de Nobelprijs voor Patrick Modiano in 2014 nam ik me voor om een aantal Prix Goncourt-winnende Franse romans te lezen, en zo kwam ik bijvoorbeeld op Jean Echenoz. Maar De Mandarijnen van Simone de Beauvoir won deze prijs al meer dan zestig jaar eerder, en een week lang was ik helemaal in de ban van de literaire hoofdpersonen, in wie zonder veel moeite Sartre, Camus, De Beauvoir zelf en haar Amerikaanse minnaar te herkennen waren. Parijs in de jaren vlak na de oorlog; de keuze tussen literatuur en politiek; de politieke discussies die ik herkende uit mijn eigen studententijd maar dan nog meer op het scherpst van de snede. Een boek waar het verschil tussen werkelijkheid en waarheid is opgeheven, en daardoor nog steeds actueel.

Nummer 1: Ben Lerner, 22.04. Het beste boek dat ik las in 2015, omdat het dingen doet met taal die ik niet voor mogelijk had gehouden. Op en top 21e-eeuws, en tegelijk een greep naar onsterfelijkheid. Een citaat als voorbeeld, de hoofdpersoon staat in supermarkt een etiket op een pot koffie te lezen terwijl er buiten een storm nadert: 'Het was alsof de maatschappelijke verhoudingen die het object in mijn handen hadden geproduceerd in de verpakking begonnen te gloeien op het moment dat ze werden bedreigd, zich in de verpakking verroerden en het daardoor een bepaalde aura verleenden - de grootse pracht en de moorddadige stompzinnigheid van de verdeling van tijd, ruimte, brandstof en arbeid die zichtbaar werden in het product nu vliegtuigen niet konden opstijgen en snelwegen werden afgesloten.' Als je dit kunt, vallen, net als bij De Beauvoir, literatuur en politiek samen, en dan ben je een groot schrijver.






31 december 2014

De boeken van 2014

42 romans en verhalenbundels las of herlas ik dit jaar, de meeste tamelijk kort geleden verschenen, maar sommige al decennia oud, en dat is soms een hard gelag (zoals bij Kundera's De ondraaglijke lichtheid van het bestaan; zulke boeken kun je beter geen tweede keer lezen). De complete lijst:

- Marijke Schermer, Mensen in de zon
- Bert Wagendorp, Ventoux
- Joost Vandecasteele, Vel
- Wanda Reisel, Nacht over Westwoud
- Sanneke van Hassel en Annelies Verbeke (red.), Naar de stad
- Thomas Verbogt en Frans Kusters, Het eerste licht boven de stad
- Robert Anker, Schuim
- Maartje Wortel, IJstijd
- Tommy Wieringa, Een mooie jonge vrouw
- Philip Roth, De ghostwriter
- Philip Roth, De eenzaamheid van Zuckerman
- Amelie Nothomb, Blauwbaard
- Robert Wellagen, Het verdwijnen van Robert
- Guus Luijters, Weerloze liefde
- Herman Brusselmans, Poppy en Eddie
- A.F.Th. van der Heijden, De helleveeg
- Arnon Grunberg, Apocalyps
- H.C. ten Berge, Blauwbaards ontwaken
- Dave Eggers, De cirkel
- Jess Walter, Schitterende ruines
- Jan Siebelink, De blauwe nacht
- A.F.Th. van der Heijden, De gevarendriehoek
- A.F.Th. van der Heijden, Uitverkoren
- Joost de Vries, De republiek
- Peter Terrin, Monte Carlo
- Milan Kundera, De ondraaglijke lichtheid van het bestaan
- Tom Lanoye, Gelukkige slaven
- Tomek Tryzna, Bleke Niko
- Nina Weijers, De consequenties
- Jeroen Brouwers, Zomervlucht
- Martin Mosebach, Het onvermijdelijke toeval
- Nelleke Noordervliet, Vrij man
- Francoise Sagan, Aangelijnd
- Meindert Fennema, Het slachthuis
- Alma Mathijssen, De grote goede dingen
- Philip Huf, Dagen van gras
- Sipko Melissen, Oud-Loosdrecht
- Rob van Essen, Hier wonen ook mensen
- Jannah Loontjens, hoe laat eigenlijk?
- Esther Gerritsen, Roxy
- Christiaan Weijts, De linkshandigen
- Jeroen Brouwers, Het hout

Het was een groot genoegen om De gevarendriehoek van Adri van der Heijden opnieuw te lezen, en ook de historische roman Vrij man van Nelleke Noordervliet, hoewel geschreven in een heel ander register, is me goed bevallen. Schitterende ruines van Jess Walter, en Gelukkige slaven van Tom Lanoye had ik evenmin willen missen.
Ik las dit jaar nogal wat boeken van jonge Nederlandse schrijfsters; IJstijd van Maartje Wortel, en Roxy van Esther Gerritsen vielen net buiten mijn lijstje van mooiste boeken. Mijn Top drie luidt als volgt:
1. Sanneke van Hassel en Annelies Verbeke (red.), Naar de stad. Een prachtige bloemlezing uit de internationale korteverhalenliteratuur, met als gemeenschappelijk kenmerk dat in alle verhalen de grote stad een hoofdrol speelt. Van Japan tot Schotland en van Rusland tot Egypte. Een paar bekende schrijvers, maar vooral heel veel nieuwe ontdekkingen uit niet-westerse landen.
2. Nina Weijers, De consequenties. Een roman over een performance artist die haar eigen leven als inzet kiest voor haar kunst. Geheimzinnig, op de huid van de tijd, mooi geschreven!
3. Dave Eggers, De cirkel.Een dystopische toekomstroman over hoe het echte leven wordt overgenomen door Facebook. Stilistisch niet zo interessant, maar voor mij wel het meest beklemmende boek van het jaar.










23 December 2014

Een bijna Proustiaans romandebuut

Vorige week was ik bij de presentatie van Moekoesja's kus, het romandebuut van Yolande Belghazi-Timman. Het eerste exemplaar werd aangeboden aan meneer Mueller, Yolande's leraar Nederlands vijftig jaar geleden, die onder de naam A.L. Snijders de laatste jaren furore maakt met een geheel nieuw literair genre, het zeer korte verhaal (zkv). Van die kortheid was in zijn toespraak overigens weinig te merken... .
Ook Yolande Timman heeft Nederlands gestudeerd, in Amsterdam en uit die tijd ken ik haar, en veel later kregen we opnieuw met elkaar te maken toen ze me vroeg haar te coachen bij het vervolmaken van haar eerste boek.
Moekoesja's kus werd gepresenteerd in De Nieuwe Boekhandel ver weg in Bos en Lommer, de boekwinkel die een paar jaar geleden werd opgericht door Monique Burger. Daarvoor runde die The Island Bookstore in de Westerstraat, en daar ken ik haar weer van omdat daar, in 2010, mijn romandebuut De zomer van Godard werd gepresenteerd. En zo heeft alles en iedereen met elkaar te maken. Maar het gaat hier natuurlijk om Yolande's boek.
Moekoesja's kus roept het dagelijkse leven, en vooral het dagelijkse denken, op van een meisje op de lagere school ergens diep in de jaren vijftig van de vorige eeuw. Ogenschijnlijk gebeurt er niet zo veel, maar ogenschijn bedriegt want er gebeurt juist heel veel. Ruzies, onbegrijpelijk handelen van volwassenen, vriendschappen die worden verbroken en weer hersteld, een wereld die steeds groter wordt, van de stoeptegels voor het huis tot de sloot die de grens vormt van de buurt.
Het bijzondere van Moekoesja's kus is de kracht en de gedetailleerdheid van de herinneringen die de schrijver oproept. Ik moest verschillende keren denken aan Proust, A la recherche du temps perdu. Maar Proust had Madeleinekoekjes nodig om bij zijn herinneringen te komen, en daar heb ik Yolande Timman nooit over gehoord. Haar kracht is haar stijl, die in prachtige harmonie is met datgene wat wordt ge-evoceerd: de gevoelswereld van een klein, hypersensitief meisje. Moekoesja's kus is een pareltje!


1 januari 2014

De boeken van 2013

2013 was een goed leesjaar hoewel ik maar 38 romans (her)las, sommige al veel eerder verschenen. De complete lijst:

- Alessandro Barrico, Mr. Gwyn
- Arnon Grunberg, De man zonder ziekte
- Rob van Essen, Alles komt goed
- Ann Tyler, Afscheid voor beginners
- Howard Jakobson, Het uur van de dieren
- J.C. Grondahl, Voordat we afscheid nemen
- Bernlef, Onbewaakt ogenblik
- Joseph O'Connor, Alles goed?
- Herman Stevens, Gloriejaren
- Thomas Verbogt, Kleur van geluk
- Juli Zeh, Nultijd
- A.M. Homes Vergeef ons
- juli Zeh, Vrije val
- Patrick Modiano, Villa triste
- Robert Wellagen, Lipari
- Boris Vian, Het schuim der dagen
- Anton Valens, Het boek Ont
- Patrick Modiano, De plaats van de ster
- Sipko Melissen, Een kamer in Rome
- Anil Ramdas, Badal
- J.J. Voskuil, Binnen de huid
- J. Jonasson, De honderdjarige die uit het raam klom en verdween
- Peter Stamm, Zeven jaren
- Patrick Modiano, Het gras van de nacht
- Julian Barnes, Hoogteverschillen
- Patrick Modiano, Een stamboek
- Lionel Shriver, De wereld na zijn verjaardag
- Remvo Campert, Hotel du Nord
- Peter Drehmanns, De schrijver en zijn meisjes
- Rachel Cusk, In de beste familie
- Herman Brusselmans, Mogelijke memoires
- Philip Roth, Portnoys klacht
- James Salter, Alles wat is
- Arie Storm, Luisteren naar hoe huizen ademen
- Peter Drehmanns, Altijd maar begraven
- Oscar van den Boogaard, De tedere onverschilligen
- Arie Storm, Afgunst
- Ilja Leonard Pfeiffer, La Superba

Veel Nederlandse titels, en niet toevallig dat twee daarvan in de top drie kwamen van boeken die mij het best bevielen:
3. Arnon Grunberg, De man zonder ziekte. Grunberg heeft een nogal gesloten mens- en wereldbeeld en dat geldt ook voor de hoofdpersoon van dit boek: je ziet zijn ondergang al van verre aankomen. Maar de manier waarop Grunberg zijn karakter evoceert maakt dat het boek je heel lang bijblijft. Stilistisch valt er bij Grunberg niet veel te genieten, en daarom zal hij nooit mijn meest favoriete schrijver worden. Maar wat kan die man veel, en wat ben ik benieuwd naar waar hij over tien jaar staat als schrijver... .
2. Lionel Shriver, De wereld na zijn verjaardag. Shriver kwam dit jaar in het nieuws door haar roman over obesitas, maar het thema van dit boek is minstens zo interessant, en Shriver bereikt ook een veel grotere psychologische diepgang dan Grunberg. Het verhaal gaat over een klassieke driehoeksverhouding, maar de uitwerking is geniaal. Twee verhaallijnen wisselen elkaar af; in de ene gaat de vrouwelijke hoofdpersoon wel in op de avances van een gemeenschappelijke vriend van haar en haar echtgenoot, in de andere verhaallijn doet zij dat niet. En als lezer word je voortdurend gedwongen om je positie te bepalen. Prachtig!
1. Ilja Leonard Pfeiffer, La Superba. Waar De man zonder ziekte bij uitstek een boek is van een man, en De wereld na zijn verjaardag misschien alleen door een vrouw geschreven had kunnen zijn, daar speelt La Superba met seksuele identiteiten. De hoofdpersoon is een schrijver die zich in de gevaarlijkste wijk van Genua (La Superba) heeft gevestigd, en het boek doet verslag van zijn romantische Werdegang. Daar tussendoor lezen we over bootvluchtelingen, kruistochten, travestieten en leven in Italie,in een stijl zo mooi dat ik regelmatig naar adem moest happen. Het mooiste boek van 2013!


2013 tonen

2012 tonen

2011 tonen

2010 tonen